Loading...
You are here:  Home  >  Tigrigna  >  Current Article

ንእሽቶ ሓሳብ ኣብ ምህናጽ ስልጡን ምብህሃል

By   /  December 21, 2016  /  Comments Off on ንእሽቶ ሓሳብ ኣብ ምህናጽ ስልጡን ምብህሃል

    Print       Email

ኣብዚ እዋን እዚ፤ ኣብ መንጎ ኤርትራውያን ብሰንኪ ዘሎ ናይ ምብህሃል ሽግር፤ ውሑዳት ዘይኮኑ ሰባት፤ ‘ኤርትራውያን ናይ ምብህሃል ሽግር ኣሎና’፤ ናብ ዝብል ተስፋ ሙቕራጽ ዝመስል መደምደምታ ክጥምቱ ይረኣዩ ኣለዉ። ብርግጽ ድማ ኣብ እዋን ክትዕን ምብህሃልን ጸርፊ፤ ቆይቂ፤ ምጥቕቓዕ፤ ጸቢብነት፤ ትሕዝቶ ዝጎደሎ ዘተ፥ዘይምክብባር፤ ወዘተ ብሰፊሑ ይረአ ኣሎ።

ስልጡን ምብህሃል ዘይብልና ምኽንያት ግን ኤርትራውያን ስለዝኾና ኣይኮነን፤ እንታይ ደኣስ፤ ኣብ ነዊሕ ሃገር ናይ ምዃን ታሪኽና፤ ከም ህዝቢ ናይ ሓሳባት ሓርነት፥ ስልጡን ምብህሃል፥ ብዙሕነት መስመራት ዘአንግድ ፓርላማ፥ ዘይምእኩል ምሕደራ፤ ፖለቲካውያን ሰልፍታት፥ ክትዓት ቅድመ ምርጫ፥ ትካላዊ ግሉጽነት፥ ፍልስፍናዊ ስነሓሳባውን ትምህርታት፥ ሲቪካዊ ስልጠና፥ ተሓታቲ መንግስቲ፥ ንህዝቢ ሓበሬታ ዝህብ ሜካኒዝም፥ ወዘተ ስለዘይረኣና ኢዩ።

ስልጡን ምብህሃል፤ ናይ ህዝቢ ኤርትራ ፖለቲካዊ ባህሊ ክንገብሮ ንኽእል ዶ። መልሱ ብርግጽ እወ ንኽእል ዝብል ኢዩ። እቶም ንስልጡን ፖለቲካዊ ምብህሃል ዝሕግዙ ደፋእቲ ረቛሒታት ክንጭብጦም፥ ክንተኽሎም፥ ፖለቲካዊ ባህሊ ወለዶታት ጌርና ኣብ ሕብረተሰብ ከነስርጾም  ስለእንኽእል ድማ፤ ተስፋ ዘቑርጽን ‘ኣኺሉና’ ናብ ዘብል ናይ ዕርበት መደምደምታ ዝወስድ ኣተሓሳስባ ክህልወና ኣይግባእን።

እዞም ዝስዕቡ ነኣሽቱ ሓሳባት፤ ብርእይቶን ምኽርን ናይ ኩሉ ኤርትራዊ ዜጋ ዝያዳ ክበስሉን ክህብትሙን ዝኽእሉ ኮይኖም ምናልባት ነቲ እንብህጎ ምህናጽ ስልጡን ናይ ምብህሃል ልምዲ ምመበገሲ ኪኾኑ ይኽእሉ ይኾኑ ኢልና ንኣምን።

1ይ) ቤትና ስልጡን ናይ ምብህሃል ባህሊ ዘለዋ ክንገብራ ምጽዓር፡

ካብ እታ እንነብረላ ቤት ጀሚርካ፤ ክሳብ እቲ እንዋሰኣሉ ማሕበረ ኮም ኮነ ሃገራዊ መድረኻትን ኣህጉራዊ መጋበኣያታትን፤ እቲ ሃዋህዉ ብስልጡን ናይ ምብህሃል ሕግታት (ጽሑፍ ይኹን ዘይጽሑፍ) ከምዝምራሕ ምግባሩ፤ መሰረት ናይ ስልጡን ምብህሃል ምህላዉ ኢዩ፤ ምኽንያቱ ጥዑይ ሃዋሁው ነቲ ኣብ ምብህሃል ዝጽመድ ሰብ ይኹን፤ ፖለቲካዊ ጉጅለ፤ ማሕበር፥ ወይ ውን ሃይማኖታዊ ምትእኽኻብ፤ ‘እዚ ዘለኻዮ ሃዋህው ብሕጊ ናይ ስልጡን ምብህሃል ዝኸይድ ኢዩ፤ ሓድሕዳዊ ምክብባር መርሓ ናይቲ መስመር ኢዩ’ ዝብል መርሓ ስለዘንጽፈሉ።

ሓደ ናይ ምብህሃል መድረኽ፤ ማለት መርበብ ሓበሬታ፥ ፈነወ ሬድዮ፤ ተለቭዥን ወይ ውን ኣኼባ ማሕበረ ኮም፥ ንስልጡን ምብህሃል ዝደፍእ ወርቃውያን ሕግታት እንተኣስፊሩ፤ ኣብ ምትብባዕ ስልጡን ምብህሃል ዝህልዎ ኣበርክቶኡ ቀሊል ኣይከውንን። ብኣንጻሩ መድረኻት ይኹን መርበብ ሓበሬታታት፤ ናይ ገዛእ ቤትና ሕግታት ስልጡን ባህሊ ዘይብልና ምስእንኸውን፥ ንገዛእ ርእስና ኣብ እንውንኖ መድረኽ ይኹን መርበብ፤ ንባዕልና ዘይስልጡን፤ ዘይከባበር፤ ተናኻሲ ቋንቋን ቃናን ንጥቀም እንተኾይና፤ መሪሕ ኮይና ኣብ ምህናጽ ስልጡን ናይ ምዝታይ ፖለቲካዊ ባህሊ ክንገብሮ እንኽእል ኣበርክቶ ውሑድ ኢዩ ዝኸውን።

ብዙሓት መድረኻት ዘተ ኣቐዲሞም ነቲ መቓን ብንጹር ስለዘስፍርዎ፤ ሰባት ብሓባራዊ ርድኢት ንኽብገሱ ይሕግዙ።ንኣብነት Chatham House በቲ ብ1927 ዘውጸኦ፤ ደሓር ኣብ 1992ን 2002 ዘወርጸጾ Chatham House Rule ዝብል ሕጉ፤ ተዛተይቲ ናጽነት ናይ ሓሳባት መታን ክህልዎም ፤ዘቕርብዎ ሓሳባት ንነብሶም ጥራይ ከምዝውክል፤ ብውድቦም ይኹን ሃገሮም ተሓተቲ ከምዘይኮኑ የነጽር። ብሓጺር ኣበሃህላ፤ ጥዑይ ሃዋህዉ ምጥጣሕ፤ ጥዑይ ዘተ ይፈጥር፤ ምኽንያቱ ‘ሰናይ ኩን ኣብ ሰናይ ቦታ ስለዘሎኻ’ ዝብል ቴማ ንሰባት ሰናይ ኪኾኑ ስለዘተባብዕ።

2ይ) ኣብ ዘተ ኣበርክቶ ይሃልወና፡

ስልጡን ናይ ምብህሃል ልምዲ ንሙኹስኳስ ኣብ ዝግበሩ ዘተ፤ ኣወንታዊ ኣበርክቶ ምግባር ኣብ ምህናጽ ናይ ምብህሃል ባህሊ ዓቢ ደገፍ ኢዩ ዝህልዎ። ነዚ ንምግባር ነብስወከፍና ኣብ ዘተ ዘሎ ሓሳብ፥ ኣብ ሕቶ ዘለዉ መስመራት፥ ዝዝተየሎም ዘሎ ዛዕባታትን ኣርእስታትን ብግቡእ ምርዳእ፥ ነቲ ዘተ ንቕድሚት ዝደፍእ ፤ዋጋ ናይቲ ዘተ ዘበርኽ ኣስተዋጽኦ ንምግባር ድማ ምፍታን የድልየና። ኣብ ሓደ ተላዒሉ ዘሎ ዘተ ዝበሃል እንተዘይብልና፥ ወይ ውን ተሳትፎና ነቲ ጉዳይ ዘይሕግዝን ዋጋ ዘይውስኸሉን ሙኻኑ እንተተፈሊጥና፤ ስቕ ምባል ዓቢ ሓገዝ ኣብ ምህናጽ ስልጡን ምብህሃል ኢዩ። ምኽንያቱ ኣብ ዘይትፈልጦ ኣርእስቲ ስለምባል ኣቲኻ ምዝታይ ካብ ጥቕሙ ጉድኣቱ ክበዝሕ ስለዝኽእል። ‘ልቦና ዘለዎም ሰባት፤ ዝባሃል ሓሳባት ስለዘለዎም ይዛረቡ፥ ዘይብሱላት ሰባት ክብሉ ስለዘለዎም ይዛረቡ’ ዝብል ጥቕሲ ነዚ ዝገልጽ ኢዩ።

3ይ) ወላ ነቲ ዘይንሰማምዓሉ ነጥቢ ይኹን፤ ዘይተሰማማዓና ሓሳብ ዝሓዘ ሰብ ልዑል ኣኽብሮት ምሃብ።

Evelyn Beatrice Hall ንሓደ ምስ ሓሳባ ዘይተሰማመዐ ሰብ፤ ‘ምስ እዚ ትብሎ ዘሎኻ ሓሳብ ብፍጹም ኣይሰማማዕን እየ፤ የግዳስ ነዚ ዘይሰማማዓሉ ሓሳባትካ ንምግላጽ ንዘሎካ መሰል ንምክልኻል ክሳብ መስዋእቲ ውን ኪኸፍል ድልውቲ ኢየ’ ከምዝበለቶ ይሕበር። ብሓሳብ ዘይምስምማዕ ነውሪ ኣይኮነን፥ እኳ ደኣስ ክኢልታት ስነሕብረተሰብ ከምዝብልዎ፤ እቶም ዝበለጹ ሓሳባት፤ ተገራጨውቲ ሓሳባት ምስተሓቑኑ ካብ ዝጽዕዩ ሓሳባት ዝመንጨዉ ኢዮም ይብሉ።

እቲ ነውሪ ካብ ሓሳባትካ ፍልይ ዝበለ ኣመለኻኽታ ንዘለዎ ምኹናን ኢዩ። ከምዚ ዓይነት ልምዲ ዝመጽእ ድማ፤ ኣብ ትሕዝቶ ናይ እቲ ሓሳብ ዘይኮነስ ኣብ ሰባት ምቱካር (ad hominem) ምስዝህሉ ኢዩ። ሕማቕ ናይ ታሪኽ ኣጋጣሚ ኮይኑ፥ ካብ ሓሳባትካ ፍልይ ዝበለ ኣመለኻኽታ ንዘለዎ ምኹናን፤ ኣብዚ እዋን እዚ ኣብ ኤርትራዊ ፖለቲካዊ ባህሊ ገኒኑ ዘሎ ተርእዮ ኢዩ። ብዛዕባ ሓሳባትን መስመራትን ኣብ ክንዲ ምዝራብ፤ ካብ ሓሳባት ሚልዮናት ማይል ርሕቅካ፤ ብዛዕባ ሰባት፤ ታሪኽ፤ ጠባይ፤ ቁመና፤ መበቆል፤ እረ ሓደ ሓደ እዋንሲ ብዛዕባ መልክዕ ናይቲ ሰብ ከይተረፈ ምዝራብ ይረአ ኢዩ። ብዛዕባ ሓሳባት ምዝታይ ክሳብ ዘይጀመርና፥ እቲ ሓደ ነቲ ካልእ ብሓይሊ ሓሳባቱን መጎቱን  ከእምኖ፥ ርትዓውነቱ ክገልጸሉ ወይ ውን ፍልልያትና ጸይርና ኣብቲ ናይ ሓባር ዘሰማመዓና ነጥብታት ተረዳዲእና ብምክብባር ክንከይድ ክሳብ ዘይከኣልና፤ ንነብስና፥ ንሃገርና እንገብሮ ኣበርክቶ የለን።

 4ይ) ብኹሉ መዳያት ጽሩይ ሙኻን

ኣብ እዋን ዘተ፤ ብኩሉ መዳያት ጽሩይ ሙኻን ስልጡን ናይ ምብህሃል ልምዲ ንምህላዉ ሓጋዚ ኢዩ። ጽሩይ ማለት ኣብ እዋን ዘተ ብእንጥቀመሎም ቃና፥ ቋንቋ፥ ትሕዝቶ፥ ኣበሃህላ፥ ኣቀራርባ፥ መእተዊ፥ መውጽኢ ዘረባ፥ ምልክታት፥ ወዘተ ማለት’ዩ። ካብ ኣወንታዊ ኣመለኻኽታ ዝብገስ ጽምዶ፤ መብዛሕትኡ እዋን ውጽኢታዊ ኢዩ። ጸርፊ ከም ጌጋ – እረ ከም ብርቱዕ ነውሪ – ክውሰድ ኣለዎ። ንሓደ ሓሳብካ ዝቃወም ዘሎ ደጋፊ መንግስቲ ወይ ሓደ ሓሳብካ ዝቃወም ዘሎ ተቓዋሚ መንግስቲ ሓሳቡ ዝደፍእ ዘሎ፤ ንኤርትራ ሃገሩ ስለዝፈቱን ኤርትራ ክትህልወሉ ስለዝደልን ኢዩ ካብ ዝብል ኣወንታዊ ኣመለኻኽታ ተበጊስና እንተርኢናዮ፥ ክልቴና ኣብ እቲ ናይ ሓባር እንብሎ ፍቕሪ ሃገር ተሰማሚዕና፤ ኣብቲ ብኸመይ ንዑ ነረጋግጾ ዝብል ፈላሊዩና ዘሎ ሓሳባት ክንዝቲ ውጽኢት ተኮር ሓሳባትን እማመታትን ከነቕርብ ክንህቅን ይግባእ።

ከይተበገስና ብኣሉታዊ ኣመለኻኽታ ናይ ሓድሕድ ተጸላሊና፤ እዚ ምስ ባዕዲ ኮይኑ ሃገር ክሸይጥ ዝተበገሰ ኢዩ፥ እዚ ምስ መንግስቲ ክፕይኑ ህዝቢ ከህልቕ ዝተበገሰ ኢዩ፤ ኣብ ዝብል መሰረት እንተቖምና ግን፤ ብሓሳባት ከይተጸመድና ድሮ ግዳያት ናይ zero sum game ኮንና ኣሎና ማለትዩ። ከምኡ ማለት ድማ፤ እቲ ክፍታሕ እንደልዮ ዘሎና ሽግር፤ መሊኡ ክብእስ ግዜ ክመጥጥ ምፍቃድ ማለትዩ።

 5ይ) ም’ድማጽ እምነ ኩርናዕ ናይ ምብህሃል ኢዩ

ኩሉ ምብህሃል ብቋንቋ ይፍጸም፥ ቋንቋ ድማ ብም’ድማጽ ይህነጽ ዝብል ኣብሃህላ ኣብ እዋን ምብህሃል ሓይሊ ናይ ምድ’ማጽ ልዕሊ ምዝራብ ሙኻኑ ዘረጋግጽ ሓቂ ኢዩ። ም’ድማጽ ማለት ምስማዕ ማለት ኣይኮነን፥ ኣብ መንጎ ምስማዕን ምድ’ማጽን ዘሎ ፍልልይ እቲ ቀዳማይ ብእዝኒ ዝፍጸም ኪኸውን ከሎ፤ እቲ ዳሕረዋይ ብልቢ ዝፍጸም ሙኻኑ ኢዩ። ኣብ ም’ድማጽ ምርዳእ፥ ምብህሃል፤ ምክብባር፥ ፍታሕ ይርከብ። እቲ ሓያል ኣ’ዳማጺ ዝበሃል እቶም ዝበሃሉ ዘለዉ ጥራይ ዘይኮነስ እቶም ዘይተባህሉ ክዳምጽ ዝኽእል ኢዩ።

ኣብ እዋን ምብህሃል ብዙሓት ሰባት እቲ ሓደ ወገን እንዳተዛረበ ብዛዕባ ዝምልሱሉ ተጻራሪ ሓሳብ ስለዝሓስቡ፤ እቶም ሰባት ንነዊሕ እዋን እውን ተዘራሪቦም ከብቕዑ፤ ምብህሃሎም ብዘይ ፍረ ይዛዝሙ፤ ሓደ ሓደ እዋንሲ እንታይ ከምዝተዘራረቡ ውን ክፈልጡ የጸግሞም  ምኽንያቱ ክልቲኦም ወገን ክዛረቡ እምበር ከዳምጹ ስለዘይመጹ። ብልክዕ ድማ ኣድማጺ ምዃን ከምቲ ዝመስሎ ቀሊል ዕማም ኣይኮነን።

ሓደ ካብቶም ልሙዳት ምስላታት ኪዩባ ‘ምስማዕ ከምቲ ዝመስለና ቀሊል ኣይኮነን ምኽንያቱ ነብሲ ወከፍና ክንዲ ዓለም እንሓስባ ርእሲ ኣላትና’ ዝብል ኢዩ። ምድማጽ ከም ክእለት ከነማዕብል እንኽእል፥ ኣብ እዋን ምብህሃል ንምስማዕ፥ ንምስትምሃር፥ ናይቲ ሓደ ወገን መስመር ንምርዳእ ምስ እንጽዕር ኢዩ። ም’ድማጽ ኣካል ናይ ምብህሃል መሳርሒታትና ጌርና እንተዓቒብናዮ ድማ ነቲ እንሕልኖ ዘሎና ምህናጽ ስልጡን ባህሊ ምብህሃል ሓጋዚ ረቛሒ ኪኸውን ኢዩ።

6ይ) 7 ነኣሽቱ ሓሳባት ንህላወ ስልጡን ምብህሃልን ሓድሕዳዊ ምክብባርን

  1. ኣብ ቅዱሳን መጻሕፍቲ ዘሎ፤ እቲ ዝኾነ ነዓኹም ይጎድእ ኢዩ እትብልዎ ንኻልኦት እውን ከምዝጎድኦም ተገንዚብኹም ኣብ ልዕሊ ካልኦት ኣይትፈጽሙ (Do unto othersas you would have them do unto) ዝብል ሓሳብ ምኽባርን ምትግባርን።
  2. ልዙብ፥ ትሑት፥ ኣብ ሓሳባት እምበር ኣብ እንታይነትን ሰብነትን ሰባት ዘየተኩር፤ ሽግራት ዘይኮነ ፍታሕ ዘናዲ ናይ ምብህሃል ልምዲ ይሃሉና።
  3. ክንጋገ ከምእንኽእል ምእማን፥ ኣብ እንገጋገየሉ እዋን ይቕረታ ምሕታት፥ ዘሕርቕ ሓሳባት ወይ ርእይቶ ኣብ እንሰምዓሉ እዋን ነቲ እተጋገየ ናብ መስመር ዝመልስ እምበር፤ ነቲ እተጋገየ ብዝበኣሰ ጌጋ ዝገጥም ናይ ዘተ መንገዲ ዘይምኽታል።
  4. እቲ ካልእ ወገን ቅኑዕ ክህሉ ይኽእል ኢዩ ኢልካ ምእማን፥ ብዛዕባ ካልኦትን ኣብ ክንዲ ካልኦትን መደምደምታ ዘይምሃብ፤ ልዕሊ ኩሉ ድማ ከምዚ ልሙድ ተርእዮ ጌርናዮ ዘሎና፥ ንነብስና ባዕልና ናይ ፈራዲ ሓይሊ ሂብና ፍርዲ ንምሃብን ኣብ መደምደምታ ንምእዋጅን ዘይምህዋኽ፥
  5. ኣብ ሓሳባትን መስመራትን ኣብ እንዘራረበሉ እዋን፥ ሃይማኖት፥ ዓሌት፥ ብሄር፥ ኣውራጃ፥ ውልቀ ባህርያት፥ ወዘተ ዝኣመሰሉ ኣብ ሓሳባት ዘየቶኩሩ መዳያት፤ ዝጎድኡ እምበር ዘየሕውዩ ስለዝኾኑ፤ ጸቢብነት ዝመበገሲኦም ዘይሃነጽቲ ምጥምማት ምውጋድ
  6. እንመያየጠሎም ሓሳባትን ኣርእስታትን ኣጽኒዕና ምሓዝ፤ ካብ ቀንዲ ኣርእስትና ኣውጺኦም ናብ ዘይመሰረታውያንን፤ መንገዲ ኣርበዓን ክወስዱና ካብ ዝኽእሉ ገፋዕቲ ኣርእስታት ብዝተኻእለ መጠን ምርሓቅ።
  7. ሓደ ሓደ እዋን ኩሉ መንገዲ ፈቲንና ብሃናጺን ስልጡንን መንገዲ ክንጸምዶም ዘይንኽእል ሰባት እንተጋጢሞምና፤ ካብ ውጽኢት ዘይብሉ ኣሉታዊ ምቱኹታኽ ንምእላይ ምውሳን።

 መደምደምታ

ከምቲ ኣብ መእተዊ ጽሑፍ እተገለጸ፤ ኤርትራውያን ስልጡን ምብህሃል ክንሃንጸሉ ዘይንኽእል ምኽንያት የልቦን። ኣብዚ እዋን ብሰንኪ ኣብ ሃገርና ዘሎ ኩነታት ተንጠልጢሎም ዘለዉ፤ ብልቦና እንተተባሃሂልና ፍታሕ ክርከበሎም ዝኽእል ብዙሓት ሉዓላዊ ጉዳያት ኣለዉ። ገሊኦም ግዜ ዘይህቡ፤ ገሊኦም ሕጂ ግቡእ ፍታሕ እንተዘይረኺቦም ንወለዶታት ከሳቕዩና ዝኽእሉ፥ ገሊኦም ድማ ሎሚ እንተዘይተፈቲሖም ዕድል ናይ ምሉእ ህዝቢን ሓድነቱን ኣብ ሓደጋ ዘእትዉ ኢዮም።

ኤርትራ ሃገርና ይትረፍ ንነብሳ ጥራይ፤ ኣብ መድረኻት ዓለም ውን ወጺኦም ሓሳባት ዘመንጭዉ፥ ፍታሕ ዘናድዩ፥ ግጭታት ዝፈትሑ፥ ዝምህሩ፥ ዝመርሑ፥ ዘቀራርቡ፥ ዝፈጥሩ፥ ፖለቲካዊ፤ ቁጠባዊ፥ ጥዕናዊ፥ ማሕበራዊ፥ ወተሃደራዊ፥ ፍትሓዊ፥ ሓሳባት ዘለዎም፤ ገለን ኣብ ውሽጢ ሃገር ዘለዉ፥ ገለን ድማ ብሰንኪ መንግስቲ ኤርትራ ካብ ዓዶም ዝተሳደዱ ሓይሊ ሰብ ኣለዋ። እዞ ብቑዓት ዜጋታት ብሓባር እንተተበጊሶም፤ ጉዳይና ብዘተኣማምን መንገዲ ክፍታሕ ከምዝኽእል፤ ምሕቡር ዓቕሚ እዞም ዜጋታት፤ ኣብ ሓጺር እዋን ከረጋግጾ ኢዩ።

    Print       Email

You might also like...

ብፕረዚደንት ኢሳያስን ስድራቤቱን ዝውነን ኣብ ቀጠር ዝርከብ ገንዘብን ጥረ ወርቅን  ናብ ቻይናን ደቡብ ኣፍሪቃን ንምግዓዙ ሃቐነ ይካየድ ኣሎ።

Read More →